Wat is de Lieveheersbeestjesgeur?

Deze ‘ladybug taint’ zoals hij in het Engels wordt genoemd, werd voor het eerst opgemerkt in 2001 in Ontario, Canada door de onderzoeksgroep van Gary Pickering aan de Brock University. In dat jaar was zojuist meer dan een miljoen liter wijn vernietigd omdat het een onaangename geur had die werd omschreven met aroma’s zoals ‘groene paprika’, ‘asperges’, ‘groene bonen’ en ‘aardappels’, maar ook met aroma’s zoals ‘ranzige pinda’s’, ‘blauwe kaas’, ‘aarde’, ‘muf’ of ‘rottende spinazie’. Groene en muffe aroma’s die er ook voor zorgen dat de fruitige aroma’s van de druif verminderd waarneembaar zijn¹.

De oorsprong van deze aroma’s was onduidelijk, maar wel viel op dat dit samenging met een ongebruikelijke hoeveelheid van die mooie rood zwart-gestippelde beestjes in de wijngaard. Zouden deze lieveheersbeestjes hier meer mee te maken hebben? Al snel werd duidelijk dat de ongewenste aroma’s in de wijn veroorzaakt werden door methoxypyrazines, een groep van aromacomponenten in de wijn. Én, dat deze methoxypyrazines vrijkwamen uit de lieveheersbeestjes die tijdens de oogst in het wijnmaakproces verzeild waren geraakt¹.

Figuur 1. Zevenstippige lieveheersbeestje (Coccinella septempunctata; links), eitjes van een lieveheersbeestje op een legger (midden), verschillende gedaantes van het Aziatische lieveheersbeestje (Harmonia axyridis; rechts; royalty-free photo by Geza Farkas via dreamstime)

Invasieve lieveheersbeestjes Overheersbeestjes in de wijngaard

Er zijn twee soorten lieveheersbeestjes waarvan bekend is dat ze verantwoordelijk zijn voor de ‘lieveheersbeestjesgeur’ in wijn: 

• het zevenstippige lieveheersbeestje (Coccinella septempunctata), en
• het Aziatische lieveheersbeestje (Harmonia axyridis)

Het Aziatische lieveheersbeestje wordt ook wel de meerkleurige Aziatische lieveheersbeestje genoemd en heeft in tegenstelling tot het Zevenstippige lieveheersbeestje een verscheidenheid aan gedaantes (zie Figuur 1). Hij is met name te herkennen aan het ‘M’ vormige patroon op zijn hals (bij de varianten met een rood/oranje schild), maar kan ook bijna volledig zwart zijn met oranje stippen.

Lees nu: Hoe Plasmopara viticola door de afweermechanismen van de wijnstok breekt

Hoewel het zevenstippige lieveheersbeestje het symbool is tegen zinloos geweld, is hij toch een agressieve jager die veelal wordt ingezet als biologisch bestrijdingsmiddel tegen bladluizen. De Coccinella septempunctata is een inheemse soort in West-Europa, komt veelvuldig voor, en is gemakkelijk te herkennen aan de zeven stippen op zijn schild waar hij zijn naam aan dankt. Zijn Aziatische tegenhanger, de Harmonia axyridis, is aan het einde van de vorige eeuw geïntroduceerd in West-Europa om eveneens te dienen als biologisch bestrijdingsmiddel tegen bladluis. Echter, al snel werd de Harmonia axyridis waargenomen in meerdere West-Europese landen en werd duidelijk dat dit Aziatische lieveheersbeestje een invasieve exoot is, en zich naast bladluizen ook graag tegoed doet aan de larven van andere kevers en lieveheersbeestjes. Tevens draagt hij een schimmel bij zich die schadelijk is voor de inheemse zevenstippige lieveheersbeestjes waardoor hij snel aan leefgebied wint.

De Harmonia axyridis verspreidt zich snel in met name België en Engeland en heeft binnen een aantal jaren grote delen van West Europa veroverd. Niet alleen in Europa, maar ook in Zuid-Afrika en Noord- en Zuid-Amerika vindt er op deze manier aan het eind van de vorige eeuw een grootschalige verspreiding plaats van de Harmonia axyridis². Dit resulteerde onder andere in Ontario al snel in de waarneming van de ‘ladybug taint’ in wijn. Figuur 2 laat zien waar de Harmonia axyridis het afgelopen jaar (feb 2021 – feb 2022) is waargenomen in Europa. 

Figuur 2. De verspreiding van het Aziatische lieveheersbeestje (Harmonia axyridis) door Europa (bron: https://world.observation.org).

Deze verspreiding van de Harmonia axyridis kan tot gevolg hebben dat – zeker bij zachte winters waarbij grote populaties overwinteren – de lieveheersbeestjes een steeds grotere plaag gaan worden in de wijngaarden. In 2018 en in 2020 was er al sprake van een lieveheersbeestjesplaag in Nederland (bij mij onbekend welk type lieveheersbeestje) die toen ook breed in de media werden uitgemeten^3,4. Als men daarbij bedenkt dat slechts één à twee lieveheersbeestjes per wijnstok waarschijnlijk al genoeg zijn om een effect op de wijn te hebben¹, dan vormen dit soort plagen een reëel risico voor het veroorzaken van de ‘lieveheersbeestjesgeur’ in toekomstige wijnjaren.

Methoxypyrazines in wijn 

Het hemolyfe (het ‘bloed’) van lieveheersbeestjes bevat methoxypyrazines die vrij komen wanneer ze geplet worden bij de verwerking van de druiven. De methoxypyrazines die zijn aangetoond in de lieveheersbeestjes^5-8 en tijdens de vinificatie vrijkomen in de wijn zijn weergegeven in Figuur 3.

Figuur 3. Methoxypyrazines die vanuit lieveheersbeestjes vrijkomen in de wijn (Aangepast van Pickering, 2021 via CC BY 4.0)

De precieze functie van deze methoxypyrazines voor de lieveheersbeestjes is nog onduidelijk, maar het is waarschijnlijk dat deze sterk geurende moleculen een functie hebben bij een bepaald gedrag zoals verdediging, het aantrekken van soortgenoten of paringspartners¹. 

IPMP is de methoxypyrazine die het meeste vrijkomt uit de lieveheersbeestjes. Het is aangetoond dat IPMP concentraties stijgen in de wijn wanneer er lieveheersbeestjes tussen de geoogste druiven aanwezig waren en dat dit samenging met een verhoogde intensiteit van aardse en groene aroma’s^9-11. Het is daarbij goed om te weten dat zowel het zevenstippige als het Aziatische lieveheersbeestje zorgen voor een toename van de methoxypyrazines in de wijn¹⁰. Of ze dus 2, 7 of 19 stippen hebben, je hebt dus liever geen lieveheersbeestje in de most, of je moet van groene aroma’s in de wijn houden.

Druif-eigen methoxypyrazines in wijn

Lieveheersbeestjes zijn niet de enige bron van methoxypyrazines in de wijn. Meerdere wijndruiven staan zelfs nadrukkelijk bekend om de aroma’s die veroorzaakt worden door deze aromaverbindingen. Sauvignon blanc, Cabernet sauvignon, Cabernet franc en Carménère hebben bijvoorbeeld vaak wat groene aroma’s van groene paprika, bonen, gras of asperges, veroorzaakt door methoxypyrazines geproduceerd door de druif zelf. In kleine hoeveelheden dragen deze aroma’s op een positieve manier bij aan het druifeigen karakter van de wijn. Echter, bij hogere concentraties – met name bij een onrijpe oogst – zorgen ze voor ongewenste groene aroma’s. Deze druifeigen methoxypyrazines zijn exact dezelfde aromaverbindingen als geproduceerd worden door de lieveheersbeestjes.

Methoxypyrazines komen in lage concentraties voor in de wijn, maar hebben ook extreem lage waarnemingsdrempels. IPMP en SBMP zijn bijvoorbeeld al waarneembaar bij concentraties van 1-2 ng/L (nanogram per liter, ofwel 0,000 000 001 gram per liter). Onderstaande tabel geeft de bovengenoemde methoxypyrazines weer samen met hun typische concentratie in wijn, hun waarnemingsdrempel en de aroma’s die ze veroorzaken.

Gebaseerd op referenties 2 en 12

Methoxypyrazines afkomstig van de druif of van een lieveheersbeestje?

Hoe kan men het onderscheid maken tussen methoxypyrazines afkomstig van lieveheersbeestjes of van de geoogste druiven zelf? Uiteraard is dit makkelijk te duiden bij een wijn gemaakt van een druif die geen vegetale aroma’s van methoxypyrazines dient te produceren, maar dit wel doet. Het wordt echter lastiger wanneer dit onderscheid gemaakt moet worden bij Cabernet sauvignon, Cabernet franc of een wat onrijpe Carménère. Heeft de wijnboer steken laten vallen en is de oogst onrijp? Of zaten er een aantal rood zwart gestippelde kevers in de most waardoor het gehalte methoxypyrazines is gestegen?

Het verschil kan geduid worden door te kijken naar de verhouding van de verschillende methoxypyrazines in de wijn. IBMP is normaalgesproken de methoxypyrazine met de hoogste concentratie in wijn (bijvoorbeeld in een sauvignon blanc uit Zuid-Afrika), met daarnaast een beduidend kleinere hoeveelheid IPMP^13,14. De ‘lieveheersbeestjesgeur’ wordt met name veroorzaakt door een hoge IPMP concentratie in de wijn¹⁵. Een hoge IPMP concentratie is dan ook, met name in combinatie met een lagere IBMP : IPMP verhouding, een teken dat de wijn besmet is met methoxypyrazines afkomstig van lieveheersbeestjes. In het algemeen wordt een IBMP : IPMP verhouding >1 indicatief geacht voor een besmetting met lieveheersbeestjes¹⁴. Volledig sluitend is dit bewijs niet, maar als dit samenvalt met een lieveheersbeestjesplaag in de wijngaard dan is het een veilige aanname.

Voorkomen van de lieveheersbeestjesgeur

Om de lieveheersbeestjesgeur te voorkomen wordt (uiteraard) de grootste winst behaald door te zorgen dat de lieveheersbeestjes in de eerste plaats niet in de most terecht komen. Dit kan gedaan worden door ze al te bestrijden in de wijngaard, met insecticiden, feromonen of netten. Echter, deze methoden zijn vaak ongewenst, arbeidsintensief of weinig effectief (ook in verband met retentietijden en de ondertussen terugkerende lieveheersbeestjes). Een andere mogelijkheid is het inzetten van nematoden, mijten of schimmels ter bestrijding van de lieveheersbeestjes, maar de effectiviteit en veiligheid van het inzetten van deze natuurlijke vijanden wordt nog onderzocht^16-18.

Een natuurlijke vijand van het lieveheersbeestje (Coccinella septempunctata)

Zitten er dan toch lieveheersbeestjes tussen de geoogste trossen, dan kunnen schudtafels gebruikt worden, of men kan ze er handmatig uit sorteren… Komen de lieveheersbeestjes ondanks dit toch in de most, dan moet tijdens het wijnmaakproces de contacttijd zo kort mogelijk gehouden worden. Dit kan door de wijn zo snel mogelijk te klaren, of door af te zien van een pulpgisting. Methoxypyrazines zijn namelijk goed oplosbaar in alcohol waardoor tijdens een pulpgisting een hoge extractie kan plaatsvinden. 

Maskeren van de lieveheersbeestjesgeur

Eenmaal in de wijn is het lastig om de methoxypyrazines, en met name selectief IPMP, afkomstig van de lieveheersbeestjes te verwijderen. Er zijn methoden om de groene aroma’s afkomstig van de methoxypyrazines te maskeren. Bijvoorbeeld door een gist te gebruiken die (tropische) fruitaroma’s accentueert, of door gebruik van eikenhout waardoor de eiken aroma’s de groene tonen verbloemen. Echter, dit maskerende effect is afhankelijk van de concentratie methoxypyrazines in de wijn en is ook zeer bepalend voor de wijnstijl. Andere methoden zoals een thermovinificatie (dit is het kort opwarmen van de most naar 60-80 graden Celsius), micro-oxygenation (het toevoegen van kleine hoeveelheden zuurstof aan de wijn) of actieve kool kunnen ook toegepast worden om de hoeveelheid methoxypyrazines te verminderen. Deze methoden hebben helaas ook een sterk negatief effect op andere aromacomponenten in de wijn en schaden daardoor vaak het algehele aromaprofiel¹.

Lees nu ook: De natuurlijke bestrijding van Drosophila Suzukii

Filterstoffen

Er zijn verschillende filterstoffen in ontwikkeling die specifiek binden aan methoxypyrazines en zodoende geen of minder effect hebben op de gewenste aroma’s in de wijn. Mousemajor urinary protein (mMUP), polymeren gebaseerd op siliconen of melkzuur, of magnetische polymeren zijn voorbeelden van dit soort filterstoffen¹. Nadeel is dat ze niet volledig selectief zijn voor alleen IPMP, maar ook de andere methoxypyrazines, en andere gewenste aromacomponenten binden en uit de wijn filteren. Het toepassen van deze filterstoffen in wijnen waarin methoxypyrazines belangrijk zijn voor het aromaprofiel, zoals bijvoorbeeld sauvignon blanc, kan zodoende problematisch zijn. Daarnaast bieden deze filterstoffen ook de mogelijkheid om groene aroma’s afkomstig van methoxypyrazines bij een onrijpe oogst uit de wijn te halen. Dit is een vorm van manipulatie waarvan het de vraag is of het (voor dit doel) toegestaan gaat worden op de Europese wijnmarkt. Een perfecte oplossing om een lieveheersbeestjesplaag en de ‘ladybug taint’ te voorkomen is helaas dus nog niet gevonden.

Referenties

1. Pickering GJ, Botezatu A. A Review of Ladybug Taint in Wine: Origins, Prevention, and Remediation. Molecules. 2021 Jul 17;26(14):4341. https://doi.org/10.3390/molecules26144341.
2. Pickering GJ, Willwerth J, Botezatu A, Thibodeau M. Prevalence and Management of Alkyl-Methoxypyrazines in a Changing Climate: Viticultural and Oenological Considerations. Biomolecules. 2021 Oct 15;11(10):1521. https://doi.org/10.3390/biom11101521.
3. https://nos.nl/artikel/2254888-lieveheersbeestjes-overal-in-huis-waar-komen-die-ineens-vandaan (bezocht op 16 februari 2022)
4. https://www.hartvannederland.nl/nieuws/invasie-lieveheersbeestjes-stranden (bezocht op 16 februari 2022)
5. Cudjoe E, Wiederkehr TB, Brindle ID. Headspace gas chromatography-mass spectrometry: a fast approach to the identification and determination of 2-alkyl-3- methoxypyrazine pheromones in ladybugs. Analyst. 2005 Feb;130(2):152-5. https://doi.org/10.1039/b410659h. Epub 2004 Dec 8.
6. Cai L, Koziel JA, O’Neal ME. Determination of characteristic odorants from Harmonia axyridis beetles using in vivo solid-phase microextraction and multidimensional gas chromatography-mass spectrometry-olfactometry. J Chromatogr A. 2007 Apr 13;1147(1):66-78. https://doi.org/10.1016/j.chroma.2007.02.044. Epub 2007 Feb 20.
7. Slabizki P, Legrum C, Meusinger R, Schmarr HG. Characterization and analysis of structural isomers of dimethyl methoxypyrazines in cork stoppers and ladybugs (Harmonia axyridis and Coccinella septempunctata). Anal Bioanal Chem. 2014 Oct;406(25):6429-39. https://doi.org/10.1007/s00216-014-8049-4. Epub 2014 Aug 14. Erratum in: Anal Bioanal Chem. 2014 Nov;406(29):7743-4.
8. Kögel, S., Gross, J., Hoffmann, C. et al. Diversity and frequencies of methoxypyrazines in hemolymph of Harmonia axyridis and Coccinella septempunctata and their influence on the taste of wine. Eur Food Res Technol 234, 399–404 (2012). https://doi.org/10.1007/s00217-011-1646-y
9. Pickering, GJ, SPINK, M, KOTSERIDIS, Y, BRINDLE, ID, SEARS, M and INGLIS, D. The influence of Harmonia axyridis morbidity on 2-Isopropyl-3-methoxypyrazine in Cabernet Sauvignon wine. Vitis. 2008 47 (4), 227–230.
10. Kögel S, Botezatu A, Hoffmann C, Pickering G. Methoxypyrazine composition of Coccinellidae-tainted Riesling and Pinot noir wine from Germany. J Sci Food Agric. 2015 Feb;95(3):509-14. https://doi.org/10.1002/jsfa.6760 Epub 2014 Jul 15. 
11. Pickering, G.J.; Lin, Y.; Ker, K. Origin and remediation of Asian Lady Beetle (Harmonia axyridis) taint in wine. In Crops: Growth, Quality and Biotechnology. III. Quality Management of Food Crops for Processing Technology; Dris, R., Ed.; WFL Publisher: Helsinki, Finland, 2006; pp. 785–794. ISBN 952-91-8601-0.
12. Botezatu A, Pickering GJ. Determination of ortho- and retronasal detection thresholds and odor impact of 2,5-dimethyl-3-methoxypyrazine in wine. J Food Sci. 2012 Nov;77(11):S394-8. https://doi.org/10.1111/j.1750-3841.2012.02942.x. Epub 2012 Oct 11.
13. Van Wyngaard, E., 2013. Volatiles playing an important role in South African Sauvignon blanc wines. MSc Thesis, Stellenbosch University, Private Bag X1, 7602 Matieland (Stellenbosch), South Africa
14. Botezatu, A.; Kotseridis, Y.; Inglis, D.; Pickering, G.J. A survey of methoxypyrazines in wine. J. Food Agric. Environ. 2016, 14, 24–29
15. Botezatu AI, Kotseridis Y, Inglis D, Pickering GJ. Occurrence and contribution of alkyl methoxypyrazines in wine tainted by Harmonia axyridis and Coccinella septempunctata. J Sci Food Agric. 2013 Mar 15;93(4):803-10. https://doi.org/10.1002/jsfa.5800. Epub 2012 Oct 19.
16. Raak-van den Berg CL, et al. Invasive alien species under attack: Natural enemies of Harmonia axyridis in the Netherlands. BioControl. February 2014. 59(2):229-240 https://doi.org/10.1007/s10526-014-9561-3
17. Haelewaters D. et al. Parasites of Harmonia axyridis: current research and perspectives. BioControl. 2017. 62:355-371. https://doi.org/10.1007/s10526-016-9766-8
18. Ceryngier, P., Nedvěd, O., Grez, A.A. et al. Predators and parasitoids of the harlequin ladybird, Harmonia axyridis, in its native range and invaded areas. Biol Invasions 20, 1009–1031 (2018). https://doi.org/10.1007/s10530-017-1608-9

Het bericht Overheersende lieveheersbeestjes in de wijn verscheen eerst op WijnWetenschap.

Bij de bereiding van kaas ontstaat wei, een lichtzure vloeistof, bij het stremmen van de melk. Wei bevat nog veel van de bestandsdelen die ook in melk zitten, maar niet meer de vetten of het melkeiwit caseïne, deze worden verwerkt in de kaas. Wei bevat desalniettemin net als melk nog uitzonderlijk veel aminozuren, en eiwitten waaronder lactoferrine. Het is dan ook zeker geen afvalproduct en wordt in de voedingsmiddelen- en farmaceutische industrie volop gebruikt voor onder ander de productie van Rivella, ricotta, of als bron van aminozuren en eiwitten voor voedingssupplementen en babyvoeding. Maar wat in deze onschadelijke voedingsproducten zorgt voor de teloorgang van hele schimmelpopulaties?

Wei wordt geproduceerd tijdens het stremmen van de melk

De werking tegen schimmels

Men weet al lange tijd dat melk werkt tegen schimmels. Wat men echter niet weet is welke component van melk precies zorgt voor deze werking. Het lijkt er op dat verschillende componenten van melk, waaronder wei (eiwit), lactose en lactoferrine, de strijd aangaan met schimmels^1-3. De werking van melk tegen echte meeldauw lijkt volgens de wetenschappelijke literatuur te berusten op twee (tegenstrijdige) effecten:

• Melk stimuleert de groei van microbieel leven^3,4
• Zuurstofradicalen die vrijkomen, onder invloed van zonlicht uit onder andere de eiwitten lactoferrin en lactoperoxidase, remmen microbieel leven⁵.

Melk en melkproducten bevatten veel aminozuren en eiwitten en zijn een voedingsbodem voor schimmels, bacteriën en gisten. De theorie is dat de groei van deze (goedaardige) microben op de plant zorgt voor een natuurlijk tegenwicht tegen de schadelijke echte meeldauw schimmels. Ze hebben een zogenaamde entomopathogene werking op de groei van schimmels die echte meeldauw veroorzaken.

De vrije zuurstofradicalen die vrij komen uit eiwitten zoals lactoferrin en lactoperoxidase zijn daarentegen schadelijk voor microbieel leven en remmen de groei van schimmels. Zuurstofradicalen zijn moleculen met een zuurstofatoom dat een ongepaard elektron heeft. Deze radicalen ontstaan onder invloed van bijvoorbeeld zonlicht en zijn erg instabiel. Het zuurstofatoom wil graag enkel gepaarde elektronen en zal daarom reacties aangaan met willekeurige andere moleculen om dit te bereiken. Hierdoor beschadigen de zuurstofradicalen de cellen van een organisme, en in dit geval ook de sporen en schimmeldraden van echte meeldauw⁵.

Onderzoekers hebben dit ook nogmaals aangetoond door het lactoferrin gen in te bouwen in de tabaksplant en in graan. Hierdoor werden deze gewassen minder gevoelig voor schimmels doordat ze het eiwit lactoferrin produceerden⁶. Door deze modificatie zijn deze gewassen nu genetisch gemodificeerde organismen, wat over het algemeen niet wenselijk is voor nieuwe druivensoorten (zeker omdat hybride rassen al vaak (onterecht) met argwaan bekeken worden).

LEES OOK: Veredeling, genetische modificatie en gene-editing in de wijngaard

De effectiviteit van melk en wei tegen echte meeldauw

Dus in plaats daarvan houden we het bij het sproeien van melk en wei-verdunningen in de wijngaard. Er zijn meerdere onderzoeken gedaan op verschillende gewassen naar de effectiviteit van melk en wei in de bestrijding van echte meeldauw. In Tabel 1 is een overzicht gegeven van deze studies. 

Tabel 1. Overzicht van de werking van melk en wei op echte meeldauw bij verschillende gewassen Verdunningen zijn altijd in water. Het effect van de behandelingen wordt meestal uitgedrukt in ‘area under the disease progress curve’ (AUDPC) waarbij de progressie van de ziekte wordt vergeleken ten opzichte van de onbehandelde planten.

Bij deze onderzoeksresultaten moeten een aantal kanttekeningen worden geplaatst. Ze zijn uitgevoerd op verschillende gewassen, met verschillende concentraties en aantal toedieningen, tegen verschillende schimmels (die allen echte meeldauw veroorzaken), in verschillende klimaten en onder zeer gecontroleerde omstandigheden in de kas of juist buiten in het open veld. Daarnaast is de samenstelling van melk en wei telkens verschillend en maakt het uit of deze zijn gepasteuriseerd, of het volle of magere melk is en of er melk- en weipoeder is gebruikt. Er zijn dus nogal wat variabelen waardoor de werking beïnvloed kan worden. Hoe dan ook, wat duidelijk naar voren komt uit deze onderzoeken is dat:

1. Melk en wei de aantasting door echte meeldauw verminderen
2. De werking afhankelijk is van de concentratie en het aantal besproeingen
3. Een goede bedekking van de bladeren met melk/wei noodzakelijk is voor de werking
4. Melk en wei met name effectief zijn bij een lage ziektedruk. Bij een hoge ziektedruk en/of gevoelige druivenrassen zijn zwavel en conventionele fungiciden (veel) effectiever
5. Het bij een hoge ziektedruk en met gevoelige druivenrassen niet lukt om met melk en wei de hoeveel echte meeldauw tot commercieel acceptabele waarden (<5%) te beperken

Met name in de kas hebben melk en wei een groot effect op de ziekteintensiteit. De progressie van de aantasting, dat wil zeggen de snelheid waarmee de echte meeldauw zich verspreid, wordt in grote mate geremd door besproeiingen met melk en wei. Door regen, wind, zon, organismen en andere factoren in de wijngaard kan er echter een groot verschil optreden in effect tussen de gecontroleerde omgeving van een kas en behandelingen in de buitenlucht. Een belangrijke factor bij de werking van melk en wei is namelijk de mate ze de delen van de plant bedekken. Wanneer de dekkingsgraad niet goed is, bijvoorbeeld door regen of een te dichte loofwand, dan leidt het alsnog tot onacceptabele hoeveelheden echte meeldauw in de wijngaard². Verder moeten melk en wei preventief gespoten worden en werken ze niet curatief. De progressie van de ziekte en dus de verspreiding van echte meeldauw blijft doorgaan. Al laat één onderzoek in de kas wel zien dat bij een lage schimmeldruk de bestrijding met hoge concentraties melk en wei (30g/L en 45g/L) de besmetting met echte meeldauw kan worden verminderd¹.

Echte meeldauw op druiven. Maccheek via CC BY-SA 3.0

De inzetbaarheid van melk en wei in de wijnbouw

Melk is een interessant alternatief voor gangbare fungiciden in de wijnbouw. Het gebruik is goedkoop, de besproeiingen kunnen gedaan worden met de bestaande apparatuur, en is niet schadelijk voor het milieu. Wei lijkt door zijn voedingswaarde zelfs de groei van bodemschimmels zoals mycorrhiza te stimuleren¹². Wei (maar melk niet) staat sinds 2016 binnen de EU geregistreerd als basisstof – een voedingsmiddel dat ook gebruikt mag worden als gewasbescherming. Het staat echter enkel nog niet geregistreerd voor gebruik in het open veld, voor druiven of voor de Erysiphe necator schimmel die bij druiven echte meeldauw veroorzaakt^13,14. Het gebruik van melk en wei in de wijngaard is simpelweg nog niet toegestaan.

Maar, als wei wel toegestaan zou worden voor gebruik in de wijngaard, welke concentratie is dan nodig? En komt dit overeen met de huidige verordening?

Benodigde wei concentratie

Er mag volgens de verordening per hectare 6 tot 30 liter wei opgelost in 1000 tot 1500 liter water gebruikt worden voor de bespuiting. Wei bestaat voor 6% uit vaste stof, dus 1 liter wei staat gelijk aan ongeveer 60 gram gedroogd weipoeder. Dit komt overeen met de 60 tot 80 gram werkzame stof die er in de (vloeibare) wei aanwezig mag zijn. Met deze gegevens is de hoogst mogelijke concentratie die gebruikt kan worden voor de bespuiting 2,4gr/L (namelijk 30 liter wei x 80gr in 1000 liter water). Deze concentratie staat in schril contrast met bijvoorbeeld de 45gr/L wei die aangeraden wordt om te gebruiken in de wijngaard^1,2. Naast het feit dat deze concentratie waarschijnlijk te laag is voor een effectieve werking mag wei ook maar 3 tot 5 keer gebruikt worden, met een minimale tussenpoze van 7 dagen. Een voordeel is wel dat er geen veiligheidstermijn is, dus de druiven mogen tot aan de oogst worden bespoten met wei. Bespuitingen zouden dus wel in combinatie met andere conventionele bestrijdingsmiddelen gebruikt kunnen worden, zeker tegen het einde van het seizoen.

LEES OOK: Hoe Plasmopara viticola door de afweermechanismen van de wijnstok breekt

Effect op de wijn?

Wanneer de druiven dicht voor de oogst bespoten worden met melk of wei, dan kunnen hier residuen van in de most terrecht komen. Bij hogere concentraties laten melk en wei zelfs een zichtbaar laagje achter op de druiven^1,2. Hoewel dit niet schadelijk is voor consumptie, en geen effect lijkt te hebben op de pH, zuurtegraad en suikergehalte van de most², zou het toch een effect kunnen hebben op de wijn. Bij mijn weten zijn er echter geen onderzoeken naar het effect van melk- en wei-residuen op de smaak en kwaliteit van wijn.

Koeler klimaat

Melk en wei werken tegen echte meeldauw. Onderzoeken in Australische wijngaarden laten veelbelovende resultaten zien^2,11. Maar de onderzoekers plaatsen hierbij ook zelf de kanttekening dat de effectiviteit van melk en wei ook nog in wijngaarden met een hogere luchtvochtigheid, minder zonintensiteit en meer regenval getest moet worden². Onderzoek naar de werking van deze melkproducten in wijngaarden in koelere klimaten zoals in Nederland is dan ook zeer wenselijk. Een volledige bescherming tegen echte meeldauw door melk en wei lijkt onwaarschijnlijk (zeker met de huidige toegestane concentraties), maar hun toepassing zou wel het gebruik van conventionele gewasbeschermingsmiddelen kunnen verminderen. Echter, om het gebruik van wei en melk in de wijngaard mogelijk te maken moeten ze allereerst nog toegelaten worden als gewasbeschermingsmiddel voor de wijnbouw.

Referenties
1.   Crisp P, Wicks TJ, Lorimer M, Scott ES. An evaluation of biological and abiotic controls for grapevine powdery mildew. 1. Greenhouse studies. Australian Journal of Grape and Wine Research. 2006; 12:192-202
2.   Crisp P, Wicks TJ, Bruer D, Scott ES. Australian Journal of Grape and Wine Research. 2006; 12:203-211
3.   Medeiros FHV, et al. Microorganisms, application timing and fractions as players of the milk-mediated powdery mildew management. Crop Protection. 2012; 40:8-15
4.   Martins SJ, et al. Dual role of milk on aphid and powdery mildew control in kale. Scientia Horticulturae. 2016; 203:126-130
5.   Crisp P, Wicks TJ, Troup G, Scott ES. Mode of action of milk and whey in the control of grapevine powdery mildew. Australian Plant Pathology. 2006; 35:487-493
6.   Lakshman, DK, Natarajan S, Mandal S, Mitra A. Lactoferrin-derived resistance against plant pathogens in transgenic plants. Journal of Agricultural and Food Chemistry. 2013; 61, 48, 11730-11735
7.   Bettiol, W. Effectiveness of cow’s milk against zucchini squash powdery mildew (Sphaerotheca fuliginea) in greenhouse conditions. Crop Protection. 1999; 18:489-492
8.   Ferrandino FJ, Smith VL. The effect of milk-based foliar sprays on yield components of field pumpkins with powdery mildew. Crop Protection. 2007; 26;657-663
9.   Bettiol W, Silva HSA, Reis RC. Effectiveness of whey against zucchini squash and cucumber powdery mildew. Scientia Horticulturae. 2008; 117:82-84
10.   Perina FJ, et al. Essential oils and whole milk in the control of soybean powdery mildew. Ciência Rural. 2013; 43(11):1938-1944
11.   Savocchia S, Mandel R, Crisp P, Scott ES. Evaluation of ‘alternative’ materials to sulfur and synthetic fungicides for control of grapevine powdery mildew in a warm climate region of Australia. Australasian Plant Pathology. 2010; 40(1):20-27
12.   Demir S, Ocak E. Effects of whey on the colonization and sporulation of arbuscular mycorhizal fungus, Glomus intraradices, in lentil (Lens orientalis). African Journal of Biotechnology. 2010; 8(10):2151-2156
13.   Het College voor de toelating van gewasbeschermingsmiddelen en biociden (Ctgb) (https://www.ctgb.nl/onderwerpen/basisstoffen/documenten/instructies-gewasbeschermingsmiddelen/2018/10/08/basisstof-wei) bezocht op 13-02-2020
14.   EU pesticides database (https://ec.europa.eu/food/plant/pesticides/eu-pesticides-database/public/?event=activesubstance.detail&language=EN&selectedID=2374) bezocht op 13-02-2020

Het bericht Waarom Wei Werkt Tegen Echte Meeldauw verscheen eerst op WijnWetenschap.

De wijnstok heeft, zoals alle planten, in de loop van de evolutie een complex afweermechanisme tegen micro-organismen ontwikkeld. Dit aangeboren immuunsysteem detecteert potentiële indringers. In reactie op schade of omgevingsstress begint de plant hormonen te produceren zoals jasmijnzuur, salicylzuur en ethyleen die verschillende afweerreacties in gang zetten, zoals de productie van reactieve zuurstofradicalen (ROS) en fytoalexines, het sluiten van de huidmondjes, of de afzetting van callose om de celwand te versterken. De aanvalsmechanismen van micro-organismen zoals P. viticola worden echter ook constant verbeterd, waardoor een evolutionaire wapenwedloop tussen pathogenen en planten is ontstaan.

Valse meeldauw schimmeldraad met haustoria (bolletjes in de cellen) groeiend in het blad van Arabidopsis thaliana, waargenomen met behulp van bright-field microscopy.
Aangepast van Emmanuel Boutet via CC BY-SA 2.5

Parasiet

Oomyceten zoals P. viticola hebben water nodig om te ontkiemen en worden daarom vaak ‘waterschimmels’ genoemd. Tijdens regen spatten zoösporen van P. viticola op de bladeren van de wijnstok en zwemmen naar de huidmondjes. Vervolgens komt de kiembuis van de zoöspore in het huidmondje en vormt een schimmeldraad (ook wel hypha genoemd) in het blad. De schimmeldraad is een lange vertakte structuur die zich verder uitstrekt in het blad van de wijnstok en haustoria vormt in de cellen. Deze haustoria zijn zuigorganen die door de celwand van de plant dringen waardoor P. viticola voedingsstoffen uit de cel kan opzuigen en kan gebruiken om te groeien. Amerikaanse druivensoorten kunnen dit parasitaire gedrag blokkeren door de aangetaste cellen geprogrammeerd dood te laten gaan. Vitis vinifera-soorten kunnen dit niet en zijn daarom kwetsbaarder voor P. viticola^1,2.

Dwarsdoorsnede van een wijnblad. Infectie van het blad door P. viticola zoöspore en de vorming van schimmeldraden en een haustorium

Evolutionaire wapenwedloop

Bij een aanval door micro-organismen is de eerste actie van het immuunsysteem van de wijnstok het detecteren van pathogeen-geassocieerde moleculaire patronen (PAMP’s). Deze PAMPs zijn (delen van) moleculen die typisch zijn voor microben en niet geassocieerd worden met de eigen cellen van de plant. Voorbeelden hiervan zijn lipopolysaccharide voor gramnegatieve bacteriën, dubbelstrengs RNA voor virussen, en β-glucanen die worden aangetroffen in celwanden van schimmels. Wanneer deze moleculen door de plant worden herkend, wordt het immuunsysteem geactiveerd. Deze immuunrespons wordt de ‘PAMP-triggered immunity’ (PTI) genoemd en wordt gereguleerd door de eerdergenoemde planthormonen.

Tijdens de evolutie hebben pathogenen zoals P. viticola zich aangepast om de PTI te omzeilen door ‘effectoren’ af te scheiden. Effectoren zijn gespecialiseerde eiwitten die de gevoeligheid van de plant voor de ziekteverwekker vergroten. Dit proces wordt de ‘effector-triggered susceptibility’ (ETS) genoemd en verhoogt de virulentie van de ziekteverwekker. Maar zoals bij alle evolutieprocessen, heeft de plant zich hier ook op aangepast en heeft ze manieren ontwikkeld om de effectoren te herkennen met behulp van resistentie-eiwitten. Activering van deze eiwitten in de plantencel leidt tot een immuunrespons die ‘effector-triggered immunity’ (ETI) wordt genoemd. De afweerreacties van de ETI zijn vergelijkbaar met die van de PTI, maar zijn vaak intenser, wat resulteert in celdood op de plaats van de infectie. Deze geprogrammeerde celdood is een afweermechanisme van de plant om de groei van P. viticola te stoppen en wordt ook wel de ‘overgevoelige reactie’ (hypersensitive response) genoemd.

Pathogenen en planten verbeteren en ontwikkelen voortdurend nieuwe mechanismen van ETS en ETI, wat resulteert in een evolutionaire wapenwedloop^2-4.

Interactie tussen de door P. viticola geproduceerde effectoren en het immuunsysteem van de plantencel.

EFFECTOREN

P. viticola-isolaten uit Italië, Frankrijk en China zijn gekarakteriseerd en bleken verschillende sets effectoren te produceren³. Deze effectoren zijn kandidaat-effectoren omdat ze geïdentificeerd zijn op basis van hun geconserveerde domein, en niet functioneel zijn bestudeerd. Voor een aantal families van de kandidaat-effectoren van P. viticola zijn al studies verricht naar hun functie en subcellulaire lokalisatie^5,6, maar er is nog een lange weg te gaan.

Desalniettemin bestaat er een goed algemeen idee over hoe de verschillende families van effectoren bijdragen aan de virulentie van P. viticola. Dat wil zeggen, de geproduceerde effectoren kunnen in de plantencel worden getransporteerd, waar ze de immuunafweer van de planten verzwakken door het verstoren van de planthormonen⁷. Maar daarnaast zijn er ook effectoren die hun functie op de buitenkant van de plantencel uitoefenen. Ze beschadigen de celwand en het celmembraan, of verstoren de werking van receptoren en/of de verdedigingseiwitten van de plantencel. De groep effectoren die de cel in gaan zijn de cytoplasmatische effectoren, en de effectoren die buiten de cel hun werk doen worden apoplastische effectoren genoemd.

Valse meeldauw op het blad van een wijnstok.
Aangepast van Rude via CC BY-SA 3.0

Cytoplasmatische effectoren

Er zijn drie overheersende families van cytoplasmatische effector-eiwitten geïdentificeerd in P.viticola. Dit zijn de RXLR-effector-eiwitten, de CRN-effector-eiwitten en de YxSLK-effector-eiwitten². De eiwitten in deze families worden gekenmerkt door een geconserveerd domein. De RXLR-eiwitten hebben bijvoorbeeld een RXLR-domein dat bestaat uit een geconserveerd Arginine (R), willekeurig aminozuur (X), Leucine (L) en Arginine (R) motief. Deze domeinen zijn vereist voor het binnenkomen van het effectoreiwit in de plantencel en zorgen er voor dat de effectoren getransporteerd worden naar specifieke subcellulaire locaties zoals de kern, het cytosol, het membraan of zelfs de chloroplasten en mitochondriën in de cel⁵. Onderzoekers gebruiken dit geconserveerde domein ook om nieuwe vermeende cytoplasmatische effectoren in het transcriptoom van P.viticola te herkennen^2,3. Eenmaal in de cel oefent de rest van het eiwit vervolgens zijn effecten uit om afweerreacties zoals de PTI te onderdrukken en de virulentie van de ziekteverwekker te bevorderen^2-4.

Een interessant gegeven is dat veel resistentie-eiwitten het vermogen hebben om RXLR-motieven te herkennen. Eiwitten van de familie van RXLR-effectoren zijn daarom vaak belangrijk voor de resistentie van de plant tegen P. viticola. Als zodanig zijn veel RXLR-effectoren contraproductief en belemmeren ze de infectie en worden daarom ook wel avirulentiefactoren genoemd^8,9.

Apoplastische effectoren

Apoplastische effectoren komen niet in de cel, maar interageren met extracellulaire eiwitten en receptoren op het oppervlak van de plantencel om de infectie te bevorderen. De meest voorkomende apoplastische effectoren zijn glycosidehydrolasen, proteases en proteaseremmers, maar extracellulaire toxines zoals NLP’s en degradatieve enzymen zoals cellulasen, cutinasen, pectaatlysasen en pectine-esterasen worden ook tot expressie gebracht door P. viticola³. De degradatieve enzymen richten zich op verschillende componenten van de celwand en het membraan van de plant om afbraak en penetratie van de cel mogelijk te maken.

De verscheidenheid van deze effectoren toont de complexiteit van de interactie tussen pathogeen en plantencel. De proteaseremmers die tot expressie worden gebracht door P. viticola, richten zich bijvoorbeeld op de proteasen die worden uitgescheiden door de wijnstok, die opnieuw werden geproduceerd om de effectoren die werden uitgescheiden door P. viticola af te breken.

Een overzicht van al deze families van (cytoplasmatische en apoplastische) effectoren die bekend zijn voor P. viticola is weergegeven in Tabel 1.

Tabel 1. Effectors die worden geproduceerd door Plasmopara viticola om te helpen bij de infectie van de druivenstok^2-4,6

Identificatie van resistentiegenen

De grote verschillen in gevoeligheid bij Vitis-soorten zijn te wijten aan het feit dat P. viticola afkomstig is uit Noord-Amerika. In de jaren 1870 werd P. viticola in Europa geïntroduceerd waardoor valse meeldauw zorgde voor enorme schade aan de Europese wijngaarden. De Europese Vitis vinifera druivenrassen bleken zeer vatbaar te zijn voor valse meeldauw, in tegenstelling tot de Noord-Amerikaanse Vitis-soorten die door co-evolutie een natuurlijke weerstand hadden opgebouwd. Amerikaanse Vitis-soorten brengen daarom een ​​set resistentie-eiwitten tot expressie die niet worden geproduceerd in de Vitis vinifera-variëteiten. Er is grote belangstelling voor de genen die voor deze resistentie-eiwitten coderen, omdat ze zorgen voor de benodigde resistentie tegen P. viticola. Daarnaast is het ook mogelijk dat vatbare wijnstokken juist genen hebben die niet aanwezig zijn in de Amerikaanse druiven, en zorgen voor een verhoogde gevoeligheid voor valse meeldauw. Om al deze genen te ontdekken, wordt de interactie tussen P. viticola met gevoelige en resistente Vitis-soorten bestudeerd en worden hun transcriptomen vergeleken.

Toffolatti en collega’s vergeleken het transcriptoom van de gevoelige Pinot noir met dat van de resistente hybride Bianca en het resistente Vitis vinifera druivenras Mgaloblishvili. Deze laatste is een druivenras uit Georgië dat unieke resistentiekenmerken vertoont. Ze vonden een gevoeligheidsgen en een grote lijst van nieuwe kandidaatgenen die resistentie zouden kunnen verlenen tegen P. viticola². De functie van de meeste van deze transcripten is echter onbekend en er zullen functionele tests moeten worden uitgevoerd om te bepalen of, en hoe deze genen bijdragen aan de resistentie tegen P. viticola.

Kweek van resistente druivenrassen

Kennis over de exacte mechanismen die de immuunresponse tegen P. viticola reguleren zou de (moleculaire) veredeling van nieuwe resistente wijnstokrassen ten goede komen. Nieuwe variëteiten kunnen dan worden geselecteerd op basis van hun vermogen om resistentie-eiwitten tot expressie te brengen, waardoor het selectieproces wordt verkort.

LEES OOK: Veredeling, genetische modificatie en gene-editing in de wijngaard

Als alternatief kunnen nieuw ontwikkelde druivenrassen ook onderworpen worden aan een set effectoren waarvan bekend is dat ze de ETI in resistente rassen activeren. Brilli en collega’s toonden bijvoorbeeld aan dat de RXLR-effector genaamd PVITv1008311 de ETI in de Amerikaanse Vitis riparia activeert. Dit resulteerde in necrotische vlekken op de bladeren en een verminderde groei van P. viticola. Deze zelfde effector veroorzaakte geen immuunreactie bij de gevoelige Pinot noir-druif. Dit laat zien dat, hoewel de exacte immuunrespons die door deze effector bij Vitis riparia wordt veroorzaakt nog niet bekend is, hij wel kan worden gebruikt om te screenen op nieuwe resistente druivenrassen¹⁰.

Toekomstig onderzoek

Het samenspel tussen P. viticola en de wijnstok is complex en bestaat uit meerdere lagen van virulentie en afweermechanismen. Toekomstig onderzoek zal waarschijnlijk aantonen dat deze evolutionaire strijd zelfs nog complexer is dan we al weten, maar zal veredelaars ook de juiste instrumenten geven om nieuwe resistente rassen te ontwerpen en te produceren. Bovendien, wanneer de immuunmechanismen bekend zijn, is het ook mogelijk om alternatieven te ontwikkelen voor koper en schadelijke chemische bestrijdingsmiddelen waarmee valse meeldauw effectief kan worden bestreden.

Referenties
1. Toffolatti SL, De Lorenzis G, Costa A, Maddalena G, Passera A, et al. Unique resistance traits against downy mildew from the center of origin of grapevine (Vitis vinifera). Sci Rep. 2018 Aug 21;8(1):12523. https://doi.org/10.1038/s41598-018-30413-w.
2. Toffolatti SL, De Lorenzis G, Brilli M, Moser M, Shariati V, et al. Novel Aspects on The Interaction Between Grapevine and Plasmopara viticola: Dual-RNA-Seq Analysis Highlights Gene Expression Dynamics in The Pathogen and The Plant During The Battle For Infection. Genes (Basel). 2020 Feb 28;11(3). pii: E261. doi: https://doi.org/10.3390/genes11030261.
3. Yin L, Li X, Xiang J, Qu J, Zhang Y, et al. Characterization of the secretome of Plasmopara viticola by de novo transcriptome analysis. Physiological and Molecular Plant Pathology. 2015 July;91:1-10. https://doi.org/10.1016/j.pmpp.2015.05.002
4. Jiang RHY and Tyler BM. Mechanisms and Evolution of Virulence in Oomycetes. Annu. Rev. Phytopathol. 2012 50:295-318. https://doi.org/10.1146/annurev-phyto-081211-172912
5. Liu Y, Lan X, Song S, Yin L, Dry IB, Qu J, Xiang J, Lu J. In Planta Functional Analysis and Subcellular Localization of the Oomycete Pathogen Plasmopara viticola Candidate RXLR Effector Repertoire. Front Plant Sci. 2018 Apr 13;9:286. https://doi.org/10.3389/fpls.2018.00286. eCollection 2018.
6. Schumacher S, Grosser K, Voegele RT, Kassemeyer HH, Fuchs R. Identification and Characterization of Nep1-Like Proteins From the Grapevine Downy Mildew Pathogen Plasmopara viticola. Front Plant Sci. 2020 Feb 13;11:65. https://doi.org/10.3389/fpls.2020.00065. eCollection 2020.
7. Han X, Kahmann R. Manipulation of Phytohormone Pathways by Effectors of Filamentous Plant Pathogens. Front Plant Sci. 2019 Jun 26;10:822. https://doi.org/10.3389/fpls.2019.00822. eCollection 2019.
8. Mestre P, Carrere S, Gouzy J, Piron M-C, Tourvieille de Labrouhe D, et al. Comparative analysis of expressed CRN and RXLR effectors from two Plasmopara species causing grapevine and sunflower downy mildew. Plant Pathology. 2015 Oct 11;65(5):767-781. https://doi.org/10.1111/ppa.12469
9. Amaro TM, Thilliez GJ, Motion GB, Huitema E. A Perspective on CRN Proteins in the Genomics Age: Evolution, Classification, Delivery and Function Revisited. Front Plant Sci. 2017 Feb 3;8:99. https://doi.org/10.3389/fpls.2017.00099. eCollection 2017.
10. Brilli M, Asquini E, Moser M, Bianchedi PL, Perazzolli M, Si-Ammour A. A multi-omics study of the grapevine-downy mildew (Plasmopara viticola) pathosystem unveils a complex protein coding- and noncoding-based arms race during infection. Sci Rep. 2018 Jan 15;8(1):757. https://doi.org/10.1038/s41598-018-19158-8.

Het bericht Hoe Plasmopara viticola door de afweermechanismen van de wijnstok breekt verscheen eerst op WijnWetenschap.

De opwarming van het klimaat zorgt voor een versnelde rijping van de druiven, en dit is niet altijd gunstig. Een warmer groeiseizoen, en hogere temperaturen tijdens de rijping zorgen voor ongebalanceerde wijnen met veel alcohol, te weinig zuren, minder kleur en andere aroma’s dan gebruikelijk. Veel wijngebieden hebben last van de klimaatopwarming, ze krijgen hun druiven niet meer optimaal rijp. Er wordt volop gezocht naar een oplossing en een zomersnoei behoort tot de mogelijkheden.

Fenolische rijpheid

Rijpe druiven oogsten is niet zo simpel. Er komt meer bij kijken dan enkel proeven of ze zoet genoeg zijn. Tijdens de rijping ontstaan er steeds meer suikers, en vermindert de hoeveelheid zuren in de druif. Voor een goede wijn zijn druiven nodig die een goede balans hebben tussen de hoeveelheid suikers en zuren. De suikers zorgen voor (voldoende) alcohol, en de zuren zorgen er voor dat de wijn zijn frisheid behoudt en niet log en zwaar wordt. Het moment waarop de zoet-zuur balans optimaal is wordt de alcoholische rijpheid genoemd. Wijn is echter meer dan suikers en zuren, ook de fenolen (de tannines en anthocyanen) en aroma’s in de druif zijn van belang, en ook deze moeten rijpen. In het optimale geval valt deze fenolische rijpheid gelijk met de alcoholische rijpheid (zie Figuur 1).

LEES NU OOK:
Anthocyanen zijn kleurstoffen met smaak!

Bij te warme omstandigheden ontstaan er heel snel suikers in de druif en worden de zuren in een razend tempo afgebroken. De fenolen zijn op het moment van alcoholische rijpheid dan nog lang niet gerijpt. De wijnboer staat dan voor een lastige keuze. Nu al oogsten, of wachten tot de druiven fenolisch rijp zijn? Te lang wachten zorgt namelijk voor logge wijnen met veel alcohol en weinig zuren, maar bij te snel oogsten mis je aroma’s en kunnen de tannines nog erg wrang zijn. De klimaatopwarming zorgt er voor dat klassieke wijngebieden zoals Bordeaux, Bourgogne, Champagne, Rioja en Chianti problemen hebben met de rijping van hun traditionele druivenrassen. Commercieel is het niet handig om andere rassen aan te planten, tradities zijn er niet om gebroken te worden, en dus wordt er volop gezocht naar oplossingen om de traditionele druivenrassen ondanks de warmere weersomstandigheden toch optimaal rijp te krijgen.

Figuur 1. Het optimale oogstmoment gebaseerd op de suikers, zuren en de fenolische rijpheid. Bij optimale omstandigheden valt de juiste suiker-zuur balans (de alcoholische rijpheid) samen met de fenolische rijpheid (linker figuur). Bij te warme omstandigheden ontstaan er snel veel suikers, worden de zuren sneller afgebroken en zijn bij de alcoholische rijpheid de fenolen nog niet voldoende gerijpt (rechter figuur).

Zomersnoei

Een van de methoden waarmee volop geëxperimenteerd wordt is een snoei van de wijnstokken in de zomer. Op de ‘Universidad de la Rioja’ in Spanje hebben ze bijvoorbeeld als doelstelling om de rijpingsperiode van de beroemde Tempranillo-druif en de (minder bekende) Maturana Tinta-druif met twee maanden te vertragen. De oogst zou daarmee niet in de zeer hete augustusmaand moeten plaatsvinden, maar in de koelere maanden oktober en november. Hierdoor rijpen de druiven in een koelere periode van het jaar en ontwikkelen ze minder snel grote hoeveelheden suiker, blijven de zuren behouden, en ontstaan er meer rijpe fenolen. De Spanjaarden hebben in drie opeenvolgende jaren (2015-2017) de groene scheuten van wijnstokken teruggesnoeid tot twee knoppen. Dit hebben ze gedaan tijdens verschillende groeistadia (zie Figuur 2) om het optimale snoeimoment te bepalen.

Figuur 2. De groeistadia van de wijndruif volgens Baillod en Baggiolini (1993)

Snoeien tijdens stadia G-H tot aan de bloei zorgt voor een groeivertraging van meer dan een maand. Er wordt dan namelijk niet meer geoogst in augustus, maar in september tot begin oktober. Wanneer er na de bloei – tijdens groeistadia I-K wordt gesnoeid – dan ligt de oogsttijd in oktober-november, een vertraging van meer dan twee maanden. De beoogde vertraging van de rijpingsperiode kan dus behaald worden! Snoei tijdens stadium L zorgt echter voor een een te grote vertraging van de rijpingstijd waardoor de Tempranillo-druiven niet meer rijp worden.

Opvallend is dat de uitloop van de knoppen beter is wanneer gesnoeid wordt in groeistadium I-K dan in de eerdere stadia G en H, maar dat desondanks – door kleinere trossen en bessen – de opbrengst in de latere stadia toch lager is. In alle gevallen zorgt de zomersnoei voor een kleinere oogstopbrengst in vergelijk met de niet gesnoeide wijnstokken.

In tegenstelling tot de Temperanillo-druif zorgt de snoei van de Maturana Tinta tijdens groeistadium K er al voor dat er helemaal geen nieuwe scheuten meer ontstaan. Over het algemeen werd aangenomen dat de knoppen waaruit nieuwe scheuten kunnen ontstaan pas tijdens de veraison (stadium M) in slaapstand gaan. Bij de Maturana Tinta druif is dit dus al veel eerder, terwijl de Temperanillo nog wel nieuwe scheuten kan ontwikkelen. Het optimale snoeimoment verschilt daarmee per druivenras.

Gebalanceerde wijn

Ondanks een lagere oogstopbrengst zorgt de geforceerde teruggroei van de scheuten door de zomersnoei wel voor druiven met meer zuren. De hoeveelheid suikers zijn gelijk aan die van de ongesnoeide wijnstokken wanneer de snoei tijdens stadium G-H plaatsvindt, en is iets lager wanneer gesnoeid wordt tijdens de latere stadia. Er ontstaat hierdoor een betere balans tussen suikers en zuren. Daarnaast ontstaan er ook meer anthocyanen in de druiven wanneer de snoei plaatsvindt tijdens groeistadium G-I. De zomersnoei zorgt er in de Rioja zodoende voor dat er een betere balans ontstaat tussen de alcoholische en de fenolische rijpheid van de druiven. Dit heeft vanzelfsprekend een gunstige uitwerking op de kwaliteit van de wijn.

Belasting van de wijnstok

Wijnstokken worden door de zomersnoei extra belast. Het kost extra energie om opnieuw scheuten te groeien en het is de vraag of ze dit wel aankunnen. Ondanks dat de wijnstokken theoretisch genoeg blad aanmaken (>1,5 m²) voor voldoende reserves, zijn de opbrengsten in het tweede en derde jaar van het onderzoek vele malen minder dan in het eerste jaar dat de zomersnoei is toegepast. Dit komt voornamelijk doordat niet alle ogen op de teruggesnoeide scheuten nog uitlopen. De onderzoekers pleiten er daarom voor om niet op twee, maar op drie of vier ogen terug te snoeien om de opbrengst daarmee te verhogen. Ook maken ze de kanttekening dat het meerjarige effect van de zomersnoei op de wijnstok nog goed onderzocht moet worden. Eerdere onderzoeken laten zien dat wijnstokken die na een jaar zomersnoei in het jaar erna, bij een normale behandeling, geen nadelige gevolgen ondervinden. Maar, ook dit kan afhankelijk zijn van het druivenras, het groeistadium waarin gesnoeid is of de specifieke weersomstandigheden tijdens het groeiseizoen. De techniek is veelbelovend om de klimaatopwarming het hoofd te bieden, maar bevat nog wel wat haken en ogen die nog nauwkeuriger bekeken moeten worden.

Wat kan de Nederlandse / Belgische wijnboer hiermee?

In Nederland en België loopt het nog niet zo’n vaart als in Spanje. Toch worden ook in Nederland in sommige jaren al druiven geoogst met extreem hoge oechsle. Vroegrijpe rassen zoals de Solaris worden de laatste jaren regelmatig geoogst met suikergehaltes die zorgen voor een wijn met meer dan 15% alcohol. Een zomersnoei zou bij (een deel van) deze wijnstokken een mogelijkheid zijn om de rijping te vertragen en het suikergehalte te verlagen. In Nederland en België hoeft de rijpingstijd echter niet zoals in Spanje met twee maanden of meer naar achter geschoven te worden. Andere technieken zoals het inkorten van de loofwand (apicale snoei) of bladdunning tijdens het groeiseizoen zijn hier waarschijnlijk betere opties om de rijping van de druiven met enkele weken te vertragen.

Contacteer Koen Klemann, WijnWetenschap

Bron:
F. Martinez de Toda, J. García, P. Balda. Preliminary results on forcing vine regrowth to delay ripening to a cooler period. Vitis Vol 58 no 1 (2019). https://doi.org/10.5073/vitis.2019.58.17-22

Het bericht Zomersnoei als middel tegen klimaatopwarming verscheen eerst op WijnWetenschap.

Schimmels infecteren de wijnstok en produceren fytotoxinen, stoffen die giftig zijn voor de plant. Hierdoor ontstaan houtziektes die niet of nauwelijks te bestrijden zijn, want er zijn geen curatieve middelen beschikbaar. Bacteriën in de wijngaard bieden echter dapper weerstand tegen houtschimmels en lijken de oplossing te hebben voor dit probleem.

Bacteriën in de wijngaard

Van nature komen bacteriën voor op de wijnstokken in de wijngaard. Vaak hebben zowel de wijnstok als de bacterie hier baat bij, ze leven in ‘symbiose’. Dit betekent dat de bacterie zich bijvoorbeeld voedt met de organische verbinden die de wijnstok uitscheidt en in ruil daarvoor ook de wijnstok helpt. De bacterie kan namelijk voedingsstoffen verzamelen, omgevingsstress verminderen, of bijvoorbeeld antistoffen produceren waardoor de afweer tegen ziektes verbetert. Bacteriën uit de Bacillus familie worden vaak op wijnstokken in (gezonde) wijngaarden aangetroffen en hebben gunstige eigenschappen voor de wijnstok. Ze kunnen bijvoorbeeld zorgen voor verhoogde systemische resistentie tegen Botrytis cinerea. Vooralsnog zijn er echter geen bacteriën bekend die werken tegen de houtschimmels die onder andere Eutypa dieback, Phomopsis dieback, Botryosphaeria dieback en het esca complex veroorzaken.

LEES NU OOK: Houtschimmels in de wijnstok, da’s rottig!

Bacterie uit de Bacillus familie.
Aangepast van Pinto, 2018 via CC BY 4.0

Botryosphaeria dieback

Neofusioccum parvum is één van de schimmels die de houtziekte Botryosphaeria dieback veroorzaakt. Bij een infectie van de wijnstok produceert deze schimmel de stoffen (-)-terremutin en (R)-mellein. Dit zijn fytotoxinen, stoffen die giftig zijn voor de plant. Het is echter onduidelijk welke symptomen van Botryosphaeria dieback precies veroorzaakt worden door deze fytotoxinen. Wel weet men dat hoe agressiever de schimmelinfectie is, hoe meer er van deze fytotoxinen aanwezig zijn in het hout van de wijnstok. Er zijn momenteel geen middelen die gebruikt kunnen worden in de wijngaard om een infectie van Neofusioccum parvum of één van de andere schimmels die Botryosphaeria dieback veroorzaken tegen te gaan. Ook zijn er geen middelen tegen de fytotoxinen van deze schimmels. Een nieuw middel om deze schimmels en hun giftige fytotoxinen te bestrijden is dus zeer gewenst.

Bacterie vs. schimmel in het laboratorium

De bacterie Bacillus subtilis PTA-271 is aangetroffen op de wortels van gezonde Chardonnay wijnstokken in het Champagne-gebied in Frankrijk. Omdat deze bacterie in symbiose leeft met de wijnstok wordt vermoed dat hij gunstige is voor de wijnstok. Om te kijken of Bacillus subtilis PTA-271 een effect heeft op Neofusioccum parvum, de houtschimmel die Botryospaeria dieback veroorzaakt, worden ze samen in een petrischaaltje gekweekt. De bacterie onderdrukt de groei van Neofusioccum parvum, al is dit effect duidelijker bij 28℃ dan bij een kweek op 22℃. Na een paar dagen wint de schimmel echter alsnog de strijd van de bacterie.

Schimmel en bacterie op kweek in petrischaaltjes. De bacterie Bacillus subtilis PTA-271 (Bs) remt de groei van de schimmel Neofusioccum parvum (Bt67). De kweek bij 28 graden (A) laat op alle tijdstippen een verminderde groei van de schimmel zien. Bij 22 graden (B) is na 4 dagen duidelijk een remming op de schimmelgroei te zien.
Trotel-Aziz, 2019 via CC BY 4.0

Bacillus subtilis PTA-271 zorgt er ook voor dat de fytotoxinen die Neofusioccum parvum produceert worden afgebroken. Wanneer de fytotoxinen (-)-terremutin en (R)-mellein worden toegevoegd aan een petrischaaltje met enkel de bacterie, dan is na drie dagen een daling van 50-60% van de fytotoxinen waarneembaar. De bacterie breekt de fytotoxinen af en kan de wijnstok dus ook op deze manier beschermen tegen de schimmel.

Bacterie vs. schimmel in de wijnstok

De effecten van de bacterie Bacillus subtilis PTA-271 op de groei van de Neofusioccum parvum schimmel en de productie van fytotoxinen is getest in wijnstokken van de Chardonnay druif. De wijnstokken zijn handmatig besmet met de schimmel waardoor Botryosphaeria dieback ontstaat. Al tien dagen na de besmetting met de schimmel worden de symptomen van Botryospaeria dieback zichtbaar. De wijnstokken waarvan de wortels van tevoren behandeld zijn met Bacillus subtilis PTA-271 vertonen echter minder symptomen van de schimmelziekte. De met bacterie behandelde wijnstokken hebben minder sterfte van de scheut, de ‘canker’ op de plaats van infectie (aan de buitenkant van de scheut) is minder groot, en ook de aantasting van het hout binnenin de scheut kon tot 75% verminderd worden door Bacillus subtilis PTA-271. Deze bacterie lijkt dus over een efficiënte manier te beschikken om de Chardonnay wijnstok te beschermen tegen de Neofusioccum parvum schimmel.

Botryosphaeria dieback symptomen veroorzaakt door Neofusioccum parvum worden tegengegaan door de bacterie Bacillus subtilis PTA-271. Er is geen sterfte van de scheuten (A) en de aantasting van de schimmel is minder zowel op zowel de buitenkant (B) als binnenin de scheuten (C).
Aangepast van Trotel-Aziz, 2019 via CC BY 4.0

Strijd om het immuunsysteem

De Chardonnay wijnstok begint met de productie van specifieke eiwitten wanneer hij in aanraking komt met de Neofusioccum parvum schimmel. Deze eiwitten behoren tot het immuunsysteem van de wijnstok. Dit gebeurt echter alleen wanneer de Bacillus subtilis PTA-271 bacterie aanwezig is. De bacterie versterkt het immuunsysteem van de wijnstok. De schimmel daarentegen probeert het immuunsysteem van de wijnstok uit te schakelen met behulp van zijn fytotoxinen. De fytotoxinen onderdrukken de productie van dezelfde eiwitten die onder invloed van de bacterie worden vermeerderd. De fytotoxinen verzwakken het immuunsysteem van de wijnstok.

De Bacillus subtilis PTA-271 bacterie gaat zodoende op drie fronten het gevecht aan met de schimmel, het stimuleert het immuunsysteem van de wijnstok, vermindert de groei van de schimmel, én breekt de fytotoxinen af die door de schimmel geproduceerd worden.

Grafische samenvatting

Wat kan de wijnboer hiermee?

Toekomstige studies zullen zich richten op de manier waarop de schadelijke fytotoxinen afgebroken worden door Bacillus subtilis PTA-271 en hoe het zorgt voor een remming van de schimmelgroei. Wanneer deze mechanismen bekend zijn, dan is het makkelijker om een middel te produceren dat curatief werkt. Dit zou enorm helpen om houtziektes zoals Botryosphaeria dieback in de wijngaard te bestrijden.
Deze onderzoeksresultaten bevestigen wederom dat een gezond bodemleven belangrijk is voor de gezondheid van de wijnstok en de weerstand tegen ziektes (maar dat weten wijnboeren al).

Referentie:
Trotel-Aziz P, Abou-Mansour E, Courteaux B, Rabenoelina F, Clément C, Fontaine F, Aziz A. Bacillus subtilis PTA-271 Counteracts Botryosphaeria Dieback in Grapevine, Triggering Immune Responses and Detoxification of Fungal Phytotoxins. Front Plant Sci. 2019 Jan 24;10:25.
https://doi.org/10.3389/fpls.2019.00025

Het bericht Bacteriën als wapen tegen houtschimmels verscheen eerst op WijnWetenschap.

Het duurt vaak meerdere jaren voordat de symptomen van schimmelziektes van de stam zichtbaar worden. Hierdoor is het moeilijk om de schimmelinfecties tijdig te ontdekken en te behandelen. De sporen van de schimmels infecteren de wijnstok met name via snoeiwonden, maar ook andere beschadigingen kunnen een toegangspoort vormen. De schimmels groeien de stam binnen en doden en verteren langzaam het hout. Over het algemeen is de plek waar de schimmel de stam is binnengedrongen aan de buitenkant van het hout waarneembaar in de vorm van “cankers”. Dit zijn dode dieper liggende stukken stam waarover wildgroei van de omliggende bast plaatsvindt. Daarnaast toont een doorsnede van geïnfecteerd hout vaak verkleurde of necrotische delen centraal of in een sector van het hout. De schimmels zorgen voor een verminderde sapstroom, en/of voor het vrijzetten van toxische stoffen (fytotoxines)^1-5 waardoor de scheuten en bladeren verkleuren, verminderd groeien, of zelfs afsterven^{6, 7}. De symptomen kunnen echter verschillen per druivenras^{8, 9} en bij een infectie met meerdere schimmels kan een overlap van symptomen van meerdere schimmelziektes plaatsvinden^{3, 10}.

Schimmelziektes en hun symptomen

De belangrijkste schimmelziektes van de wijnstok die vallen onder “grapevine trunk disease” zijn Eutypa dieback, Phomopsis dieback en Botryosphaeria dieback en het esca complex. Met de Engelse term “dieback” wordt het karakteriserende ziekteverloop van deze ziektes aangeduid waarbij jonge scheuten als eerste dood gaan en de symptomen van de ziekte een terugtrekkende beweging maken richting de steeds oudere delen van de plant. Het esca complex is daarentegen een ‘complex’ van meerdere ziektes waarbij ook scheuten en delen van de wijnstok kunnen afsterven. Hieronder zal per ziekte een uitgebreide omschrijving van de symptomen gegeven worden:

Eutypa dieback en Phomopsis dieback

“Dead arm disease” is een oude term die gebruikt werd voor het afsterven van een deel van de druivelaar door houtschimmel waarbij zwarte necrotische vlekken op de scheuten waarneembaar waren. In de jaren 70 bleek echter dat de symptomen van dead arm disease eigenlijk een combinatie waren van twee schimmelziektes, veroorzaakt door de schimmels Eutypa lata en Phomopsis viticola¹¹. Er vond een herdefinitie plaats waarbij Eutypa lata zorgde voor Eutypa dieback. Als gevolg van deze schimmel groeien de scheuten later en langzamer, zijn ze korter, zijn de internodes korter, en hebben ze kleinere en verschrompelde chlorotische bladeren met gescheurde randen. De aangetaste scheuten gaan vaak dood gedurende het seizoen¹². Wanneer een doorsnede van het geïnfecteerde hout wordt gemaakt dan is er bij een Eutypa lata infectie een wig-vormige aantasting te zien van de vaten in het hout⁵. De andere schimmel, Phomopsis viticola, werd verantwoordelijk gehouden voor “Phomopsis cane and leaf spot”, de zwarte necrotische vlekken op de jonge scheuten¹³. Recenter bleek echter dat Phomopsis viticola niet alleen voor de zwarte vlekken zorgt, maar net als Eutypa lata ook kan zorgen voor de vaatverkleuring van het hout en het afsterven van een deel van de wijnstok¹¹. Er vond wederom een herdefinitie plaats, en de ziekte Phomopsis dieback was daarmee geboren.

Botryosphaeria dieback

Er zijn ruim 20 verschillende schimmels uit de Botryosphaeria familie waarvan bekend is dat ze Botryosphaeria dieback kunnen veroorzaken⁸. De symptomen van Botryosphaeria dieback vertonen overeenkomsten met de symptomen van Eutypa dieback en grapevine leaf stripe disease (zie beneden). Een doorsnede van het hout laat net als bij Eutypa dieback een wigvormige aantasting zien van de vaten.. Daarnaast is er net als bij grapevine leaf stripe disease een oranjebruine verkleuring zichtbaar onder de bast en in de lengterichting van de stam¹⁴. De bladeren krijgen tussen de nerven en aan de randen van het blad geeloranje en rode verkleuringen (voor respectievelijk witte en rode variëteiten). Deze verkleuringen worden necrotisch waardoor in een later stadium het blad verkleurd is rondom de nog groene nerven en de randen van het blad en de middelste delen tussen de nerven dood en bruin zijn^{3, 8, 14}. Deze symptomen zijn ook gereproduceerd door groene scheuten van de wijnstok handmatig te infecteren met schimmels uit de Botryospaeria familie¹⁵. Naast deze blad-symptomen vallen de bladeren ook van de scheut, en kan er ook indroging en rotting van de trossen optreden. Net als bij Eutypa dieback is het mogelijk dat de scheuten in het begin van het seizoen een groeiachterstand hebben en chlorotische bladeren hebben⁵, en dat de scheuten gedurende het groeiseizoen dood gaan^{3, 14}.

Esca complex

De meest bekende en beruchte van de schimmelziektes. Het oude idee dat esca leidt tot houtrot, en plotselinge symptomen van de bladeren en apoplexie is echter vervangen door vijf verschillende ziektes die samen het “esca complex” vormen^{3, 10, 16}:

1. Dark wood streaking,
2. Petri disease,
3. Grapevine leaf stripe disease,
4. Witrot, en
5. Esca proper

Een aantal van deze ziektes worden door dezelfde schimmels veroorzaakt, maar afhankelijk van de leeftijd van de wijnstok en de duur van de infectie leiden ze tot andere symptomen. In het kort zorgen de Phaeoacremonium minimum en Phaeomoniella chlamydospora schimmels voor de ziektes dark wood streaking, Petri disease, en Grapevine leaf stripe disease, waarbij ze zorgen voor necrose en verkleuring van de vaten in het hout (te zien in doorsnedes). Vervolgens is dit aangetaste hout een voedingsbodem voor witrot met schimmels zoals Fomitiporia spp. en andere schimmels uit de Basidiomycota familie die het hout verteren. Esca proper is uiteindelijk het eindstadium waarin meerdere type schimmels aanwezig zijn en het hout in een vergevorderd stadium is aangetast. Door een vaak wisselende samenstelling van de aanwezige schimmels en de daarbij behorende symptomen is het stellen van een juiste diagnose vaak lastig, maar niet onmogelijk. Daarnaast kan er ook een acute esca variant optreden waarbij apoplexie optreedt. In dit geval zullen gezond uitziende groene scheuten en bladeren binnen een paar dagen verdrogen en afsterven zonder dat er een specifieke bladsymptomen optreden. Vaak gebeurt dit wanneer een natte periode gevolgd wordt door heet en droog weer. Het is nog niet helemaal duidelijk hoe dit veroorzaakt wordt. Men denkt dat het komt door een plotselinge stijging en activiteit van de fytotoxides die door de schimmels worden uitgescheiden in combinatie met de extra evaporatie door het droge weer^{3, 6, 16, 17}. Hier onder zullen de chronische symptomen van het esca complex in jonge en in oude wijnstokken worden besproken.

Jonge aanplant

Dark wood streaking en Petri disease komen voor in jonge wijnstokken en worden veroorzaakt door de schimmels Phaeoacremonium minimum en Phaeomoniella chlamydospora, en Petri disease ook door Cadophora luteo-olivacea¹⁰. Wanneer bij zeer jonge stokken (<2 jaar) bruine dode vasculatuur worden waargenomen (bij een doorsnede), dan is er sprake van dark wood streaking. Dit is vaak een teken dat de stokken gekweekt zijn met besmet hout. De bladeren vertonen nog geen symptomen van deze aantasting. Petri disease ontstaat bij iets oudere, maar nog steeds jonge aanplant (<7 jaar) en daar zijn ook de verkleurde vaten in het hout waarneembaar. Bij beide ziektes is het mogelijk dat er teer-achtige zwarte druppeltjes waargenomen worden bij het doorsnijden van het verkleurde hout. Bij Petri disease kunnen de bladeren daarnaast ook chlorose vertonen en verwelken, en kan de wijnstok zelfs in zijn geheel afsterven^{10, 16}.

In nieuwe en oude wijngaarden

Grapevine leaf stripe disease wordt ook met name veroorzaakt door Phaeoacremonium minimum en Phaeomoniella chlamydospora en kan plaatsvinden in zowel jonge als oude wijnstokken. Het typische kenmerk van deze schimmelziekte is het tijgerstreeppatroon op de bladeren. Dit patroon ontwikkelt zich tussen de nerven van het blad waar eerst een donkerrode of gele strepen ontstaan, afhankelijk of het een rode of witte druivenras betreft, waarna de bladeren ook necrotisch strepen tussen de nerven gaan vertonen, en ook de rode variëteiten een gele streep kunnen krijgen tussen het groene en rode/necrotische deel van het blad^{3, 10, 18}. Doordat de rode variëteiten vaak later pas een duidelijke gele verkleuring op het blad laten zien kan het verward worden met Botryosphaeria dieback (zie hierboven). Een duidelijk verschil is echter dat de verkleuring van Botryosphaeria dieback optreedt van mei tot juni, en niet van eind juni tot begin juli zoals bij grapevine leaf stripe disease⁸. Andere kenmerken van grapevine leaf stripe disease zijn kleine necrotische vlekjes op de druiven waarbij de druiven ook kunnen barsten, en een oranjebruine verkleuring in de lengterichting van de stam waarneembaar wanneer de bast wordt weggehaald. Deze verkleuring ontstaat vanaf de canker, de plek van infectie. Ook bij grapevine leaf stripe disease kunnen gedurende het groeiseizoen delen van de wijnstok plotseling verwelken en afsterven¹⁰.

In oude(re) wijngaarden

Witrot en esca proper zijn ziektes die voorkomen in oude wijngaarden. Witrot wordt veroorzaakt door schimmels (Formitiporia spp.) die lignine afbreken in het hout waardoor lange witte cellulosevezels overblijven en de stam broos en breekbaar wordt. Esca ontleent zijn naam aan deze cellulosevezels. Het droge cellulose kan gebruikt worden als tondel hout om vuur te maken en wordt in het Latijn / Italiaans “esca” genoemd^{6, 19}. Witrot vertoont geen externe symptomen en is enkel waarneembaar wanneer een doorsnede van het hout gemaakt wordt^{10, 16}. Esca proper is – in de nieuwe definitie van esca – de combinatie van alle schimmels en symptomen die vallen binnen het esca complex^{10, 16}. Bij esca proper vertoont de stam een verkleuring van de houtvaten zoals beschreven bij dark wood streaking en petri disease met daarnaast delen van het hout die zijn aangetast door witrot. Deze aantasting van het hout verspreidt zich vanaf het punt waar de eerste infectie heeft plaatsgevonden, meestal herkenbaar aan een canker en een oranjebruine verkleuring op de stam. De infectie gaat vrijwel nooit lager dan de ent, en tast nooit het wortelsysteem aan⁶. De met esca proper aangetaste wijnstokken vertonen het karakteristieke tijgerstreeppatroon op de bladeren en de necrotische vlekjes op de druiven zoals dat ook bij grapevine leaf stripe disease waarneembaar is¹⁶.

Misdiagnose

Gebreksziektes kunnen ook leiden tot bladverkleuringen en necrose, en worden vaak verward met de symptomen van de schimmelziektes. Een magnesium tekort zorgt bijvoorbeeld voor chlorose gevolgd door necrose van delen van het blad, welke lijkt op de symptomen van esca complex. Het verschil is echter dat bij magnesiumgebrek de verkleuring gelijkmatiger is en uitloopt in groene punten¹⁸. Om de juiste behandeling te kiezen is het daarom zaak om de symptomen zeer nauwkeurig in kaart te brengen en bij twijfel extra test zoals een bodemonderzoek uit te voeren.

Preventie en behandeling

Sinds het verbod op het kankerverwekkende sodium arsenaat zijn er geen curatieve middelen op de markt die effectief de verschillende houtschimmels kunnen bestrijden. Wanneer de symptomen optreden is het al te laat en zijn de wijnstokken al langdurig geïnfecteerd⁸. Gezonde planten met een goed afweersysteem zijn een belangrijke voorwaarde voor het uitblijven van ziektes. Versterkende middelen voor de wijnstok zoals biofungiciden²⁰ en de behandeling met cysteine²¹ worden dan ook volop getest om de wijnstokken beter bestand te laten zijn tegen schimmelinfecties. Daarnaast zijn er ook een aantal preventieve maatregelen die toegepast kunnen worden in het wijngaardbeheer. Deze maatregelen beginnen al bij de aanplant van nieuwe stokken. Stressfactoren zoals een slechte drainage, onvoldoende of een overvloed aan voedingsstoffen, of een slechte manier van planten van de onderstokken werkt namelijk de ontwikkeling van schimmelziektes in de hand²². Wanneer de wijngaard eenmaal aangeplant is kan aantasting en verspreiding van schimmelziektes veelal worden voorkomen door de volgende methoden en maatregelen:

1. de zachte snoei methode
2. wondpasta om grote wonden af te dichten
3. ontsmetten van de snoeischaar tussen verschillende wijnstokken
4. niet snoeien bij nat weer
5. Scheuten schuin afknippen waardoor er geen water op de wond blijft staan
6. verwijderen van besmet hout uit de wijngaard (en verbranden of begraven)

Een aantal van deze preventieve methoden – zoals het ontsmetten van de snoeischaar en het niet snoeien bij nat weer – zijn in theorie goed, maar zeker bij grote wijngaarden praktisch niet haalbaar. Het schuin afknippen en het verwijderen van besmette stokken is daarentegen wel mogelijk om verspreiding van de schimmels tegen te gaan. Van bovenstaande methoden zal de zachte snoei waarschijnlijk het grootste effect hebben op het voorkomen van schimmelziektes, en deze is ook in grotere wijngaarden toepasbaar. Kenmerkend voor de zachte snoei is namelijk dat het voorkomt dat er grote wonden ontstaan in oud hout. Deze wonden helen niet, of zeer langzaam, en zijn daarmee een toegangspoort voor schimmelsporen. Een behandeling met wondpasta kan voorkomen dat sporen binnendringen in deze wonden, maar dit blijft een lapmiddel en geen garantie voor het uitblijven van een infectie. Totdat er een curatief middel op de markt komt blijft de signalering van de symptomen van de schimmelziektes – zoals hierboven beschreven – erg belangrijk om een verdere verspreiding van de schimmels in de wijngaard tegen te gaan. Vervolgens is terugsnoeien tot gezond hout (en behandelen met wondpasta) of volledig rooien van de besmette wijnstok de enige manier om verdere verspreiding van de schimmels in de wijngaard te voorkomen.

Referenties:

1. Sparapano L, Bruno G, Graniti A. Effects on plants of metabolites produced in culture by Phaeoacremonium chlamydosporum, P. aleophilum and Fomitiporia punctata. Phytopathologia Mediterranea. 2000;39:169-77.
2. Tabacchi R, Fkyerat A, Poliart C, Dubin GM. Phytotoxins from fungi of esca of grapevine. Phytopathologia Mediterranea. 2000;39(1):156-61.
3. Lecomte P, Darrieutort G, Liminana J-M, Comont G, Muruamendiaraz A, Legorburu F-J, et al. New Insights into Esca of Grapevine: The Development of Foliar Symptoms and Their Association with Xylem Discoloration. Plant Disease. 2012;96(7):924-34.
4. Abou-Mansour E, Debieux JL, Ramirez-Suero M, Benard-Gellon M, Magnin-Robert M, Spagnolo A, et al. Phytotoxic metabolites from Neofusicoccum parvum, a pathogen of Botryosphaeria dieback of grapevine. Phytochemistry. 2015;115:207-15.
5. Andolfi A, Mugnai L, Luque J, Surico G, Cimmino A, Evidente A. Phytotoxins produced by fungi associated with grapevine trunk diseases. Toxins. 2011;3(12):1569-605.
6. Mugnai L, Graniti A, Surico G. Esca (Black Measles) and Brown Wood-Streaking: Two Old and Elusive Diseases of Grapevines. Plant Disease. 1999;83(5):404-18.
7. Larignon P, Fontaine F, Farine S, Clement C, Bertsch C. [Esca and Black Dead Arm: two major actors of grapevine trunk diseases]. Comptes rendus biologies. 2009;332(9):765-83.
8. Bertsch C, Ramirez-Suero M, Magnin-Robert M, Larignon P, Chong J, Abou-Mansour E, et al. Grapevine trunk diseases: complex and still poorly understood. Plant Pathology. 2013;62:243-65.
9. Guan X, Essakhi S, Laloue H, Nick P, Bertsch C, Chong J. Mining new resources for grape resistance against Botryosphaeriaceae: a focus on Vitis vinifera subsp. sylvestris. Plant Pathology. 2015;65(2).
10. Mondello V, Songy A, Battiston E, Pinto C, Coppin C, Trotel-Aziz P, et al. Grapevine Trunk Diseases: A review of fifteen years of trials for their control with chemicals and biocontrol agents. Plant Disease. 2018;102(7):1189-217.
11. Úrbez-Torres JR, Peduto F, Smith RJ, Gubler WD. Phomopsis Dieback: A Grapevine Trunk Disease Caused by Phomopsis viticola in California. Plant disease. 2013;97:1571-9.
12. Smith RJ, Bettiga LJ, Gubler WD. Eutypa Dieback 2014 [Available from: http://ipm.ucanr.edu/PMG/r302100611.html]. Geraadpleegd op 31-12-2018.
13. Hewitt WB, Pearson RC. Phomopsis Cane and Leaf Spot. Pearson RC, Goheen AC, editors. St. Paul, Minnesota, USA: APS Press; 1988.
14. Larignon P, Fulchi R, Cere L, Dubos B. Observation on black dead arm in French vineyards. Phytopathologia Mediterranea. 2001;40:S336-S42.
15. Reis P, Magnin-Robert M, Nascimento T, Spagnolo A, Abou-Mansour E, Fioretti C, et al. Reproducing Botryosphaeria Dieback Foliar Symptoms in a Simple Model System. Plant Disease. 2016;100:1071-9.
16. Surico G. Towards a Redefinition of Diseases within the Esca Complex of Grapevine. Phytopathologia Mediterranea. 2009;48:5-10.
17. Magnin-Robert M, Adrian M, Trouvelot S, Spagnolo A, Jacquens L, Letousey P, et al. Alterations in Grapevine Leaf Metabolism Occur Prior to Esca Apoplexy Appearance. Molecular plant-microbe interactions : MPMI. 2017;30(12):946-59.
18. Calzarano F, Di Marco S, D’Agostino V, Schiff S, Mugnai L. Grapevine leaf stripe disease symptoms (esca complex) are reduced by a nutrients and seaweed mixture. Phytopathologia Mediterranea. 2014.
19. Graniti A. From ‘Fire Esca’ to Esca of Grapevine’. Phytopathologia Mediterranea. 2006;45(4):S5-S11.
20. Otoguro M, Suzuki S. Status and future of disease protection and grape berry quality alteration by micro-organisms in viticulture. Letters in applied microbiology. 2018;67(2):106-12.
21. Roblin G, Octave S, Faucher M, Fleurat-Lessard P, Berjeaud JM. Cysteine: A multifaceted amino acid involved in signaling, plant resistance and antifungal development. Plant physiology and biochemistry : PPB / Societe francaise de physiologie vegetale. 2018;129:77-89.
22. Gramaje D, Armengol J. Fungal Trunk Pathogens in the Grapevine Propagation Process: Potential Inoculum Sources, Detection, Identification, and Management Strategies. Plant Disease. 2011;95(9):1040-55.

Het bericht Houtschimmels in de wijnstok, da’s rottig! verscheen eerst op WijnWetenschap.

De Drosophila suzukii is voor het eerst in Europa gesignaleerd in 2008 in Spanje en Italië en was in 2012 al verspreid over geheel Noordwest-Europa. Drosophila suzukii brengt in tegenstelling tot de meest voorkomende inheemse Europese fruitvlieg – de Drosophila melanogaster – veel schade toe aan de wijngaarden. De Drosophila suzukii vrouwtjes zijn namelijk in staat om met hun veel langere legboor (ook wel ovipositor genoemd) door de dunne schil van (bijna) rijpe intacte druiven te prikken. De Drosophila melanogaster kan dit niet en legt enkel eitjes in al kapot of rottend fruit en brengt daardoor een stuk minder schade toe^1-3.

Drosophila Suzukii vrouwtje met uitvergroot de ovipositor
Martin Cooper via CC BY 2.0

De Drosophila suzukii kan bestreden worden met insecticiden (Spinosad / Tracer)⁴, maar deze kunnen – door gevaar voor achterblijvende residuen op de schil – niet tot op het laatste moment van de rijpingsfase gebruikt worden of zijn toxisch voor gunstige insecten zoals bijen. Op het meest cruciale moment van het seizoen hebben de fruitvliegjes dus vrij spel. Het is mogelijk om netten op te hangen, of zelfs om elke tros in een afzonderlijk zakje te stoppen, maar dit is kostbaar en arbeidsintensief. Er wordt daarom volop onderzoek gedaan naar biologische en ecologische middelen die wel tot laat in de rijpingsfase gebruikt kunnen worden. Natuurlijke vijanden en etomopathogenen van de Drosophila suzukii staan daarom vol in de aandacht.

In onderstaande alinea’s zal kort besproken worden welke natuurlijke vijanden en entomopathogenen (nematoden, bacteriën, schimmels en virussen) er bekend zijn voor de Drosophila suzukii, en hoe effectief ze zijn in het doden van de fruitvliegjes.

Natuurlijke vijanden

Er zijn vele natuurlijke vijanden getest – waaronder halfvleugeligen (zoals bladluizen, wantsen en cicaden), kevers en mijten – in de bestrijding van de Drosophila suzukii. In een afgesloten labomgeving hadden deze een beperkt effect, maar dit effect was niet meer waarneembaar in het veld⁵. De enige natuurlijke vijand die wel een effect had op de ontwikkeling van de Drosophila populatie was de parasitaire wesp (ook wel sluipwesp genoemd). Er bestaan verschillende soorten parasitaire wespen, en allemaal leggen ze hun eitjes in een Drosophila larve of pop. De larve ontwikkelt zich nog wel tot een pop, maar de pop wordt in alle gevallen vervolgens opgegeten door de larve van de wesp.

Bij de Drosophila melanogaster kunnen de Europese wespen meer dan 50% van de larven parasiteren, maar dit lukt niet bij de Drosophila suzukii. Wespen die meer uit de natuurlijke leefomgeving van de Drosophila suzukii afkomstig zijn, zoals de Asobara japonica en de Asobara leveri, zijn beter in staat om larven te parasiteren. Daarnaast is er ook een wesp gevonden, de Asobara sp. TK1, die specifiek de larven van Drosophila suzukii parasiteert. Echter, deze wespen zijn enkel nog onder labcondities getest en kunnen in het veld hele andere resultaten opleveren. Daarnaast is het ook niet erg wenselijk om hele exotische wespen uit China of Japan te introduceren in de Nederlandse wijngaarden. Twee inheemse wespen, die niet de larven maar de poppen van de Drosophila parasiteren, de Pachycrepoideus vindemmia en de Trichopria drosophilae, tonen echter hele goede resultaten in het lab (tot 90% geparasiteerde poppen)^{6, 7}. Het uitzetten van Trichopria drosophilae in een boomgaard laat zien dat ze kunnen zorgen voor een reductie van Drosophila suzukii. De resultaten zijn echter nog niet zo succesvol dat het meteen grootschalig in de wijnbouw ingezet kan worden⁸.

Sluipwesp (Ceraphron sp. F)
Pierre Bornand via CC BY-NC 2.0

Nematoden

Nematoden zijn kleine rondwormen – ook wel aaltjes genoemd – die leven in de bodem of in (het spijsverteringskanaal van) andere organismen. Gewassen zoals wijnstokken kunnen worden bespoten met water waaraan de nematoden zijn toegevoegd⁹. De nematoden Steinernema kraussei, Steinernema carpocapsae, Steinernema feltiae en Heterorhabditis bacteriophora waren in staat om minstens respectievelijk 50, 80, 80 en 95% van de Drosophila suzukii larven te doden. De Steinernema Kraussei nematode was het minst efficiënt bij de larven, maar compenseert dit door bij de poppen met 55% het hoogste sterftepercentage te behalen. De andere drie nematoden zorgden dat ongeveer 40% van de Drosophila suzukii poppen dood ging¹⁰. De drie Steinernema nematoden zijn eerder ook getest op bosbessen, maar hadden toen geen effect op de ontwikkeling van de Drosophila suzukii¹¹. Daarentegen zorgen de nematoden bij toepassing op aardbeien, en met name de Steinernema feltiae, wel voor een afname van het aantal volwassen Drosophila suzukii (tot 35%)¹². Deze verschillen in effectiviteit van de nematoden kan komen door de verschillen in de geteste proefopstelling, zoals de hoeveelheid gebruikte nematoden, of het type gewas waarop het gebruikt is.

Al deze nematoden zijn vrij verkrijgbaar op de Nederlandse markt⁹ en er is maar heel weinig wetgeving of regulering verbonden aan het gebruik van nematoden. Ze zijn namelijk “volledig veilig voor mens, milieu, het gewas en andere natuurlijke vijanden”¹³. Maar dit is niet helemaal juist, de nematoden kunnen de larven en poppen van verschillende insecten doden, en die hoeven niet allemaal schadelijk te zijn voor de druiven. Afgezien hiervan bestaan er ook nematoden die zich voeden aan de wortels van de wijnstok en zodoende zorgen voor wortelrot en opbrengstverlies¹⁴. De etomopathogene nematoden die hierboven genoemd zijn brengen echter geen schade toe aan de wortels, maar parasiteren enkel insecten. Nematoden hebben dus de potentie om de Drosophila suzukii te bestrijden, maar goede veldtesten zijn nodig om hun daadwerkelijke efficiëntie (en schade aan andere insecten) te bepalen.

Nematoden uit de pop van een wasmot
USDA via Publiek domein

Bacteriën

Er is maar van twee entomopathogene bacteriën bekend dat ze een effect hebben op de ontwikkeling van de Drosophila suzukii. De eerste is de Bacillus thuringiensis en deze kan zorgen voor een sterfte van 44% van de larven, al is dit effect zeer afhankelijk van de bacteriestam. De enige Bacillus thuringiensis-stam die namelijk zorgt voor sterfte maakt ook het toxische eiwit β-exotoxin aan. Dit eiwit verklaart daarmee mogelijk de toxische werking, maar is echter ook toxisch voor vertebraten waardoor deze bacteriestam niet geschikt is als bestrijdingsmiddel¹⁵. De andere bacterie, Photorhabdus luminescens, heeft meer potentie en leeft in symbiose met de hierboven al genoemde nematode Heterorhabditis bacteriophora. Deze bacterie leeft in de darmen van de ringworm en wordt vrijgegeven aan het bloed wanneer de nematode de fruitvlieg heeft geïnfecteerd. In het bloed zal Photorhabdus luminescens enzymen en ’toxin complexen’ produceren die het lichaam van de vlieg afbreken in voedingsstoffen voor de nematode en de bacterie zelf. Photorhabdus luminescens doodt al bij een zeer lage concentratie effectief de larven en poppen van de Drosophila suzukii (sterfte van 70-100%)¹⁶. De Photorhabdus luminescens lijkt dus zeer veelbelovend om uitbraak van een Drosophila suzukii plaag te voorkomen. Een nadeel is echter wel dat zowel de nematode als Photorhabdus luminescens ook toxisch zijn voor andere insecten in de wijngaard¹⁶.

Wettelijk is er in Europa al goedkeuring voor het gebruik van meerdere bacteriestammen in de wijngaard. Het merendeel van deze bacteriën is echter voor gebruik tegen botrytis en meeldauw. Van de bovengenoemde bacteriën tegen de Drosophila suzukii is er alleen toestemming voor een aantal stammen van de Bacillus thuringiensis. Deze bacteriestammen zijn goedgekeurd voor gebruik in de wijngaard ter bestrijding van de nachtvlinders de druivenbladroller (Lobesiabotrana) en het blauw smalsnuitje (Eupoecilia ambiguella), maar zijn niet goedgekeurd voor gebruik tegen de Drosophila suzukii¹⁷.

Fun Fact: Na de slag om Shiloh tijdens de Amerikaanse burgeroorlog begonnen de wonden van sommige soldaten licht te geven en genazen ze sneller dan verwacht. Deze “Angel’s glow” werd vermoedelijk veroorzaakt door Photorhabdus luminescens. Zoals zijn naam al aangeeft is de bacterie bioluminescent (hij geeft licht) en daarnaast is bekend dat hij ook een antibioticum produceert om de competitie met andere bacteriën aan te gaan, en dat was voor die gewonde soldaten wel handig^{18, 19}.

“Battle of Shiloh” door Thure de Thulstrup (1888)
Restoratie door Adam Cuerden via CC BY 4.0

Schimmels

Het effect van entomopathogene schimmels op Drosophila suzukii larven, poppen en volwassen vliegen wordt momenteel volop getest. Een aantal zoals de Beauveria bassiana, Isaria fumosorosea, Metarhizium anisopliae en Lecanicillium lecanii zorgen voor een sterftecijfer van meer dan 50% onder de fruitvliegen^11,20. De Metarhizium Brunneum schimmel zorgt na tien dagen zelfs voor een sterfte van bijna 90% van de fruitvliegen. Daarnaast zorgt het ook voor een verminderde vruchtbaarheid van de vliegen (gedurende deze tien dagen) waardoor er ook minder nakomelingen ontstaan²⁰. Het nadeel van deze schimmels is dat ze naast de fruitvliegen ook veel andere insecten kunnen infecteren. De schimmel Entomophthora muscae daarentegen is veel specifieker en zal enkel een effect hebben opvliegen en muggen. Helaas zorgt deze schimmel dan wel maar voor een sterfte van 27% onder de Drosophila suzukii²¹.

Ondanks dat ze niet altijd heel specifiek zijn voor een bepaald insect, zijn stammen van veel van deze schimmels in Europa al goedgekeurd voor het gebruik bij teeltgewassen zoals aardbeien of tomaten. Echter, enkel gebruik van Metarhizium anisopliae is toegestaan in de wijngaard (en is ook door België en Nederland als individuele lidstaten goedgekeurd). De registratie geldt dan wel weer alleen voor het gebruik tegen de druifluis (Daktulosphaira Vitifoliae) en de gegroefde lapsnuitkever (OtiorhynchusSulcatus), maar niet tegen de Drosophila suzukii¹⁷. Er moet hierbij opgemerkt worden dat de effecten tegen Drosophila suzukii schimmelstam-specifiek kunnen zijn^{11, 20}. Een andere stam van dezelfde schimmel die werkt tegen de druifluis hoeft daarom niet perse ook effectief te zijn tegen de fruitvlieg (maar het zou wel handig zijn voor de Europese goedkeuring). Er zijn dus een aantal schimmels die goede resultaten boeken in de tests en ook al geregistreerd staan in Europa voor gebruik bij andere gewassen en andere organismen. Het zou dus mogelijk zijn om binnen afzienbare tijd (waarschijnlijk nog steeds jaren) een aantal van deze schimmels te kunnen gebruiken ter bestrijding van de Drosophila suzukii.

Wilde Drosophila gedood door Entomophthora muscae schimmel
Elya et al, 2017 via CC BY 4.0

Virussen

Virussen zijn vaak erg specifiek voor een bepaald organisme en zouden dus een mooi middel zijn om specifiek de Drosophila suzukii mee te behandelen. Helaas zijn er vooralsnog geen virussen bekend die specifiek de Aziatische fruitvlieg aanvallen. Er zijn meerdere virussen bekend die bij de Drosophila melanogaster zorgen voor hoge sterfte, maar deze virussen hebben geen of nauwelijks effect op de Drosophila suzukii. Dit komt waarschijnlijk doordat de bacterie Wolbachia – welke in symbiose leeft met de Drosophila suzukii – virale infecties tegengaat²².

De toekomst

Sinds de opkomst van de Drosophila suzukii in Europa zijn er veel nieuwe ontdekkingen gedaan naar de natuurlijke bestrijdingsmethode van deze fruitvlieg. Het nadeel van alle bovenstaande natuurlijke vijanden en entomopathogenen is echter dat ze vaak niet erg efficiënt zijn, of niet specifiek zijn voor Drosophila suzukii. Ze kunnen daarom ook schade aanbrengen aan andere insecten (of zelfs gewervelden). Toekomstige onderzoeken moeten daarom uitwijzen of de efficiëntie verhoogd kan worden – bijvoorbeeld door een aantal bestrijdingsmethoden te combineren – maar ook of ze veilig gebruikt kunnen worden zonder ernstige schade toe te brengen aan andere ecosystemen. Een natuurlijke bestrijding betekent namelijk niet altijd een ecologisch verantwoorde bestrijding! Sommige bestrijdingsmethoden zijn daarom zeer veelbelovend, maar er is vaak nog een lange wetenschappelijke en bureaucratische weg te gaan voordat ze met zekerheid veilig en effectief grootschalig gebruikt kunnen gaan worden in de wijngaard.

Referenties:
1.  Cini A, Ioriatti C, Anfora G. A review of the invasion of Drosophila suzukii in Europe and a draft research agenda for integrated pest management. Bulletin of Insectology. 2012;65(1):149-60.
2.  Cuthbertson AGS, Blackburn LF, Audsley N. Efficacy of Commercially Available Invertebrate Predators against Drosophila suzukii. Insects. 2014;5(4):952-60.
3.  Helsen H, van Bruchem J, Potting R. De suzuki-fruitvlieg Drosophila suzukii, een nieuwe plaag op fruit in Nederland. Gewasbescherming. 2013;44(3):72-6.
4.  Ctgb. Toelatingen 2018 [Available from: https://toelatingen.ctgb.nl/] Bezocht op 12 -12-2018.
5.  Schetelig MF, Lee K-Z, Otto S, Talmann L, Stökl J, Degenkolb T, et al. Environmentally sustainable pest control options for Drosophila suzukii. Journal of Applied Entomology. 2017;142(1-2):3-17.
6.  Chabert S, Allemand R, Poyet M, Eslin P, Gibert P. Ability of European parasitoids (Hymenoptera) to control a new invasive Asiatic pest, Drosophila suzukii. Biological Control. 2012;63(1):40-7.
7.  Mazzetto F, Marchetti E, Amiresmaeili N, Sacco D, Francati S, Jucker C, et al. Drosophila parasitoids in northern Italy and their potential to attack the exotic pest Drosophila suzukii. Journal of Pest Science. 2016;89(3):837-50.
8.  Stacconi MVS, Amiresmaeili N, Biondi A, Cardi C, Caruso S, Dindo ML, et al. Host location and dispersal ability of the cosmopolitan parasitoid Trichopria drosophilae released to control the invasive spotted wing Drosophila. Biological Control. 2018;117:188-96.
9.  Royal Brinkman. Nematoden (aaltjes) als natuurlijke vijand 2018 [Available from: https://royalbrinkman.nl/kennisbank-gewasbescherming/natuurlijke-vijanden/nematoden-aaltjes] Bezocht op 12 -12-2018.
10.  Cuthbertson AG, Audsley N. Further Screening of Entomopathogenic Fungi and Nematodes as Control Agents for Drosophila suzukii. Insects. 2016;7(2).
11.  Woltz JM, Donahue KM, Bruck DJ, Lee JC. Efficacy of commercially available predators, nematodes and fungal entomopathogens for augmentative control of Drosophila suzukii. Journal of Applied Entomology. 2015;139(10):759-70.
12.  Garriga A, Morton A, Garcia-del-Pino F. Is Drosophila suzukii as susceptible to entomopathogenic nematodes as Drosophilamelanogaster? Journal of Pest Science. 2018;91(2):789-98.
13.  Royal Brinkman. Nematoden 2018 [Available from: https://royalbrinkman.nl/gewasbescherming-desinfectie/biologische-gewasbescherming/nematoden/] Bezocht op 12 -12-2018.
14.  Ferris H, Zheng L, Walker MA. Resistance of Grape Rootstocks to Plant-parasitic Nematodes. Journal of nematology. 2012;44(4):377-86.
15.  Cossentine J, Robertson M, Xu D. Biological Activity of Bacillus thuringiensis in Drosophila suzukii (Diptera:Drosophilidae). Journal of economic entomology. 2016.
16.  Shawer R, Donati I, Cellini A, Spinelli F, Mori N. Insecticidal Activity of Photorhabdus luminescens against Drosophila suzukii. Insects. 2018;9(4).
17.  EU Pesticides database 2018 [Available from: http://ec.europa.eu/food/plant/pesticides/eu-pesticides-database/public/] Bezocht op 12 -12-2018.
18.  Durham S. Students May Have Answer for Faster-Healing Civil War Wounds that Glowed 2001 [Available from: https://www.ars.usda.gov/news-events/news/research-news/2001/students-may-have-answer-for-faster-healing-civil-war-wounds-that-glowed/] Bezocht op 12-12-2018.
19.  Rodou A, Ankrah DO, Stathopoulos C. Toxins and secretion systems of Photorhabdus luminescens. Toxins. 2010;2(6):1250-64.
20.  Cossentine J, Mairi R, Buitenhuis R. Impact of acquired entomopathogenic fungi on adult Drosophila suzukii survival and fecundity. Biological Control. 2016;103:129-37.
21.  Becher PG, Jensen RE, Natsopoulou ME, Verschut V, De Fine Licht HH. Infection of Drosophila suzukii with the obligate insect-pathogenic fungus Entomophthora muscae. Journal of Pest Science. 2018;91(2):781-7.
22.  Cattel J,Martinez J, Jiggins F, Mouton L, Gibert P. Wolbachia-mediated protection against viruses in the invasive pest Drosophila suzukii. Insect molecular biology. 2016;25(5):595-603.

Het bericht De natuurlijke bestrijding van Drosophila suzukii verscheen eerst op WijnWetenschap.